CUMHURİYET’İ SORGULAMAK:İDDİALAR, BELGELER VE TARİHİN GERÇEKLERİ

Emekli Yargıç Nusret Çiçek’in 29 Ekim 2026 tarihli yazısına ilişkin kaynaklı değerlendirme

Cumhuriyet tarihi eleştirilebilir; kurucu kadronun kararları, uygulamaları ve mal varlığı da araştırılabilir. Ancak sorgulama, birbiriyle ilgisiz tarihleri birleştirmek, tartışmalı hatırat aktarımlarını kesin söz saymak veya belgelenmiş olayları yok saymak anlamına gelmez. Emekli hâkim Nusret Çiçek’in “Cumhuriyetçiliği Sorgulamak” başlıklı yazısını bu ölçülerle değerlendirmek gerekir.^[1]

Atatürk’e atfedilen sözler: iki ayrı eser, iki ayrı kanıt sorunu

Çiçek, liselerde okutulan “Medeni Bilgiler”de vahyin Hz. Muhammed’in “uydurması” sayıldığını ileri sürüyor. Burada kitap adı bakımından önemli bir karışıklık vardır. Afet İnan’ın Vatandaş İçin Medenî Bilgiler’i ile Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinin hazırladığı 1931 tarihli lise Tarih II kitabı ayrı eserlerdir. Tarih II’nin “İslâm Tarihi” bölümünde (s. 89–91), Kur’an ve vahiy tarihsel/beşerî bir açıklama çerçevesinde ele alınır. Özellikle s. 90–91’de vahiy düşüncesinin Hz. Muhammed’in “uzun düşünme sürecinden sonra doğduğu” yönündeki anlatım, dinî bakımdan eleştirilebilir.

Bununla birlikte Çiçek’in “Vahiy Muhammed’in vehmidir/uydurmasıdır” biçimindeki cümlesi, Medenî Bilgiler’den doğrulanmış birebir alıntı olarak sunulamaz. 1931 Tarih II metninin söz konusu sayfalarıyla karşılaştırma yapılmıştır; Medenî Bilgiler’in tüm baskı ve el yazması varyantlarında bu ifadenin hiç geçmediği yönünde mutlak bir iddia ileri sürülmemektedir.^[2][3]

Karabekir’e atfedilen 10 Temmuz 1923 konuşmasının “din ve namus anlayışını değiştirmeliyiz” biçimi, İsmet Bozdağ’ın yayına hazırladığı Paşaların Kavgası’nda (1991 baskısı için bildirilen s. 143; 1995 baskısı için s. 142), “din ve namus telakkisini kaldırmalıyız” biçimi ise Uğur Mumcu’nun Kâzım Karabekir Anlatıyor’unda (1996, s. 75–76) aktarılıyor. Bu anlamlı lafız farkı görmezden gelinemez. İki yayın da aynı anlatı geleneğine dayanır; iki bağımsız görgü tanığı oluşturmaz.^[4][5]

14 Ağustos 1923’te Kur’an tercümesi hakkında söylendiği iddia edilen aşağılayıcı sözler için de ayrıca ihtiyat gerekir. Tarihçi Hakkı Uyar, Karabekir’in yayımlanmış Günlükler’inin II. cildinde (s. 870–871) 14 Ağustos tarihli Türk Ocağı ziyaretinin kayıtlı olduğunu, ancak tartışmalı sözlerin bulunmadığını belirtiyor. Bu, sözün kesinlikle söylenmediğini kanıtlamaz; fakat sonradan düzenlenmiş hatıratla çağdaş günlük arasında doğrulama sorunu bulunduğunu gösterir. Karabekir’in el yazması metinleri ve baskıların metin tarihi karşılaştırılmadan kesin hüküm kurulamaz.^[6]

Cumhuriyet’in ilanı, Lozan ve askerî zafer

29 Ekim 1923 TBMM tutanağında Cumhuriyet’i ilan eden anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanı seçimi farklı işlemlerdir. Mustafa Kemal’in 158 oyla Cumhurbaşkanı seçilmesi, anayasa değişikliğinin 158 oyla kabul edildiği anlamına gelmez. Katılmayan milletvekillerinin asker zoruyla engellendiği iddiası da ayrıca kanıt ister.^[7]

Musul, Lozan’da kesin çözülememiş; uyuşmazlık daha sonraki süreç ve 1926 Ankara Antlaşmasıyla sonuçlanmıştır. Batum’un statüsü 1921 Moskova ve Kars antlaşmalarına uzanır. Ege adalarının hukuki durumu ise farklı antlaşma ve tarihlere bağlıdır. Bu meseleleri “Lozan’da hepsi satıldı” biçiminde birleştirmek kronolojik ve hukuki bakımdan yanıltıcıdır.^[8]

1922 Büyük Taarruzu ve Dumlupınar yenilgisi, Yunan ordusunun Batı Anadolu’dan çekilmesinin belirleyici askerî nedenidir. “Denize dökmek” sözünü her Yunan askerinin denize atıldığı şeklinde kelimesi kelimesine okumak yanlıştır; fakat askerî yenilgiyi inkâr etmek de belgelerle bağdaşmaz.^[9]

Din politikaları, Osmanlı ve Fransız Devrimi

Arapça ezana yönelik yaptırım 1941’de kanunlaşmış ve 1950’de kaldırılmıştır. Medreselerin kapatılması ve din öğretiminin daralması, özgürlükler bakımından eleştiriye açıktır. Buna karşılık bütün ülkede Kur’an’ın Arapça okunmasının tek bir kanunla genel olarak yasaklandığı ileri sürülemez. Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun metniyle onu izleyen idarî uygulamalar ayrı incelenmelidir.^[10]

Fransız Devrimi’nde kilise mallarının 1789’da devletleştirilmesi, ruhban sınıfının 1790’da yeniden düzenlenmesi ve sonraki baskılar, “kiliselere ve papazlara hiç dokunulmadı” iddiasını çürütür. Osmanlı’da ise Ali Kuşçu, Takiyüddin ve Kâtib Çelebi gibi isimlerin başarıları gerçektir; 1580’de Takiyüddin Rasathanesinin yıktırılması da bilimsel faaliyetin hiçbir engelle karşılaşmadığı iddiasıyla bağdaşmaz.^[11][12]

Atatürk’ün mal varlığı ve mübadele

Atatürk’ün çiftlikleri, işletmeleri, taşınmazları ve banka hisseleri bulunduğu belgelenmiştir. 1937–1938’de çiftliklerin Hazineye devri ve 1938 vasiyetnamesi de kayıtlıdır. Hindistan’dan Millî Mücadele için gönderilen yardımların daha sonra bazı yatırımlarda kullanılması, paranın hukuki niteliği ve muhasebesi yönünden araştırmaya değer sorular doğurur; tek başına suç isnadı oluşturmaz. “Dünyanın en zengin lideri” iddiası ise karşılaştırmalı servet verisi olmadan doğrulanamaz.^[13][14]

Yunanistan’dan gelen mübadillere ev ve arazi tahsisi, nüfus mübadelesi ve iskân mevzuatı bağlamında değerlendirilmelidir. Tahsislerde suistimal iddialarının varlığı, Selanik doğumlu veya kökenli kişilerin topluca kayırıldığını kanıtlamaz. Ayrıcalık iddiası, kişi bazında tapu, tahsis ve atama belgeleriyle ispatlanmalıdır.^[15]

5816 sayılı Kanun ve araştırma özgürlüğü

5816 sayılı Kanun, Atatürk döneminde değil, 1951’de Demokrat Parti iktidarında kabul edilmiştir. Tarihsel eleştiriyi başlı başına yasaklamaz; alenî hakaret ve anıtlara yönelik belirli fiilleri cezalandırır. Bununla birlikte AİHM’in Murat Vural ve Cengiz ve Diğerleri kararları, uygulamadaki ölçülülük ve ifade özgürlüğü sorunlarını göstermiştir. Kanunu kaldırmak veya değiştirmek TBMM’nin yetkisindedir. Latife Hanım’ın özel evrakına erişim ise 5816’dan bağımsız bir arşiv ve özel hayat hukuku meselesidir.^[16][17]

Sonuç

Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki olağanüstü yargılama usulleri, dinî hayata müdahaleler ve kamu kaynaklarının kullanımı eleştiriden muaf değildir. Ancak eleştirinin değeri, kaynakların sağlamlığıyla ölçülür. Bir hatıratın tartışmalı aktarımı kesin alıntı, bir askerî zafer yok hükmünde, birbirinden farklı antlaşmalar tek işlem veya mübadillerin tümü ayrıcalıklı kişiler gibi gösterilemez.

Cumhuriyet’i sorgulamanın en güçlü yolu, Cumhuriyet’in tarihini başarılarıyla birlikte hak ihlallerini de saklamadan; tarihleri, belgeleri ve hukuki işlemleri birbirinden ayırarak incelemektir.

Av. Cemil Can

DİPNOTLAR VE TIKLANABİLİR KAYNAKLAR

1. Çiçek, “Cumhuriyetçiliği Sorgulamak”, 29.10.2026; kullanıcının sağladığı üç sayfalık metin. Kaynağa git ↗
2. Atatürk Araştırma Merkezi, Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları (Afet İnan; 2000 baskısı, 644 s.). Eser kimliği için resmî künye. Kaynağa git ↗
3. Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Tarih II (1931), “İslâm Tarihi”, basılı s. 89–91. İlgili pasajların sayfa dökümünü içeren araştırma; orijinal basımın bütün sayfaları burada doğrudan yeniden üretilmemiştir. Kaynağa git ↗
4. Kâzım Karabekir, Paşaların Kavgası, haz. İsmet Bozdağ, Emre Yayınları (1991 için s. 143; farklı baskıda s. 142). TTK Kütüphanesi 1992 baskısı bibliyografik kaydı. Kaynağa git ↗
5. Uğur Mumcu, Kâzım Karabekir Anlatıyor, 1996, s. 75–76 olarak aktarılan lafız farkı; iki basımın karşılaştırmalı incelemesi. Sayfa numaraları doğrudan fiziksel nüsha görülerek doğrulanamamıştır. Kaynağa git ↗
6. Hakkı Uyar, “Kazım Karabekir’in anılarının tahrif edilmesi meselesi”, 31.01.2026; Karabekir, Günlükler, c. II, s. 870–871 karşılaştırması. Günlük sayfalarının aslına doğrudan erişilemediğinden araştırmacının karşılaştırması esas alınmıştır. Kaynağa git ↗
7. TBMM, 29.10.1923, II. Dönem, 43. Birleşim, resmî tutanak. Kaynağa git ↗
8. Lozan Antlaşması m. 3/2 ve 1921 Kars Antlaşması: ayrıntılı kronoloji için Atatürk Ansiklopedisi ve ilgili antlaşma metinleri. Kaynağa git ↗
9. Millî Savunma Bakanlığı, Millî Mücadele Dönemi; Büyük Taarruz ve İzmir’in kurtuluşu. Kaynağa git ↗
10. 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 03.03.1924, TBMM özgün kanun metni. Arapça ezan yaptırımının tarihi için 4055 (1941) ve 5665 (1950) sayılı kanunlar ayrıca değerlendirilmelidir. Kaynağa git ↗
11. Fransa Ulusal Meclisi, kilise-devlet ayrımının tarihsel aşamaları; 1789–1790 kilise ve ruhban düzenlemeleri. Kaynağa git ↗
12. TDV İslâm Ansiklopedisi, Takiyüddin er-Râsıd; İstanbul Rasathanesi ve 1580 yıkımı. Kaynağa git ↗
13. Gültekin Kamil Birlik, “Mustafa Kemal Atatürk’ün Mal Varlığı”, Belleten, 2014; yardım paraları, çiftlikler ve mülkiyet tartışmaları. Kaynağa git ↗
14. Millî Savunma Bakanlığı, Atatürk’ün 05.09.1938 tarihli vasiyetnamesi. Kaynağa git ↗
15. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, mübadele ve iskân üzerine çalışma. Kaynağa git ↗
16. 5816 sayılı Kanun’un TBMM özgün metni; Anayasa m. 87, 104 ve 38. Kaynağa git ↗
17. AİHM, Murat Vural/Türkiye (21.10.2014) ve Cengiz ve Diğerleri/Türkiye (01.12.2015), ifade özgürlüğü değerlendirmeleri. Kaynağa git ↗

Kaynak denetimi notu: Karabekir’in özgün el yazmaları ve belirtilen bütün basılı nüshalar doğrudan karşılaştırılamadığı için kesin metin tenkidi iddiasında bulunulmamıştır. Tarih II için sayfa belirtilmiş; “Medenî Bilgiler’de aynen yazıyor” iddiası teyit edilmemiştir.