DERS ALMAYANLAR İÇİN TARİH TEKERRÜR EDER!..
Antiemperyalist milliyetçiliğin dünyadaki parmakla gösterilen ilk örneği Kurtuluş Savaşı sırasında Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları tarafından verildi.
Zaman içerisinde; özellikle de NATO’ya girişimizden sonra antiemperyalist özünden uzaklaştırılarak: Irkçı-Turancı, Türk İslâm Sentezci ve Fetullah Gülen önderliğindeki “Türkçe Olimpiyatları” türünde ucube bir “milliyetçiliğe” dönüştürüldü…
Antiemperyalist milliyetçiliğin özü “kaynak milliyetçiliği”dir. (1)
Kaynak milliyetçiliği, doğal zenginliklerin kontrolünü piyasadan çok devlete vererek, ulusal egemenliği ve ekonomik bağımsızlığı güçlendirmeyi amaçlayan bir milliyetçiliktir…
☆☆☆
ABD’nin Venezuela başkanını bir gece baskını ile yatağından alıp götürmesi ve ABD-İsrail Koalisyonunun uyduruk sebeplerle İran’a saldırmasının altında; bu iki ülkede kök salmış kaynak milliyetçiliğine duyulan nefret ve düşmanlık vardır; ülkelerin rejimleri sadece bahanedir…
Emperyalistlerin işgal edecekleri ülkelere; samimiyetten uzak “özgürlük ve demokrasi getirme” söylemleri; Irak, Libya, Afganistan ve Suriye’de olduğu gibi sadece dünya kamuoyunu aldatmak içindir…
Emperyalizmin değişmez amacı; başka ülkelerin (petrol ve doğalgaz vb. gibi) doğal kaynaklarına el koymak ve kendilerine bağlı siyasetçileri iktidara getirerek, o ülkeleri yönetmek ve iliklerine kadar sömürmektir…
☆☆☆
İsrail Başbakanı Binyamin Netunyahu, 28 Şubat 2026 tarihli resmî açıklamasında: Saldırıların İranlıların “kendi kaderlerini ellerine almalarını” sağlayacağını söylemiştir. (2)
Netunyahu, 7 Mart’taki açıklamasında da “İran’ı özgürleştirmeye çalışıyoruz” da demiştir… (3)
Ne kadar da inandırıcı değil mi?!..
☆☆☆
Trump, 28 Şubat 2026’da “Truth Social” üzerinden yayımlanan 8 dakikalık video mesajında, İran halkına açık isyan çağrısı yapmıştır:
“Biz işimizi bitirdiğimizde, hükümetinizi devralın. Şimdi kaderinizin kontrolünü ele geçirme ve ulaşabileceğiniz zengin ve görkemli geleceği serbest bırakma zamanı. Şimdi eylem anı” … (4)
Mart 2026’nın ilk günlerinde, Reuters’a verdiği bir röportajda ise, İranlı Kürtlerin olası bir silâhlı ayaklanması sorulduğunda da şunları söylemiştir:
“Bunu yapmak istemelerinin harika olduğunu düşünüyorum. Buna tamamen varım.” (5)
☆☆☆
Trump’ın bu sözlerinden sonra ve Suriye’deki YPG/PKK unsurlarının Kuzey Irak’a çekilmesi, ABD’nin “kara gücü” olarak görevlerini bu defa da İran’da yapmalarının beklendiği şeklindeki ağır ve yoğun eleştirilerden rahatsız olan Kürtler, bir “değerlendirme” yapma ihtiyacı duydular.
Rudaw, Trump’ın Kürtlerle ilgili açıklamalarını “savaşa çağrı” olarak değil; ABD’nin İran savaşındaki hedeflerini Kürt liderlere açıklaması ve Kürtlerin fiilî olarak savaşa sokulmadığının teyidi olduğunu yazarak (6) zevahiri kurtarabileceğini sandı.
Haberlerde özellikle; “talep yok, emir yok, çağrı yok” vurgusu yapılarak bu türden iddialara mesafeli durulmaya çalışıldı…
Yerseniz!
“İran Kürdistanı Siyasi Güçler Koalisyonu” veya benzer adlarla anılmakta olan bu yapıyı oluşturan örgütler (7) ise bu birleşmenin amacını, ortak bildirileri ile şöyle açıkladılar:
İran’daki rejime karşı ortak siyasi mücadele yürütmek, Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkını savunmak, İran’daki muhalif hareketlerle koordinasyon sağlamak ve Kürt bölgelerinde siyasi birlik oluşturmak… (8)
☆☆☆
Şimdi sıra çok önemli bir devlet adamını tanımaya geldi:
Avrupa’da aldığı hukuk eğitimi ve İsviçre’de yaptığı hukuk doktorası ile anayasal yönetim, hukuk devleti ve milli egemenlik fikirlerini benimseyen (Tahran’da aristokrat ve devlet geleneği olan bir ailenin üyesi olan) Muhammed Musaddık (1882-1967), 1906 Meşrutiyet Devrimi (9) sürecinde anayasal monarşi yanlısı olarak öne çıkmış bir siyaset ve devlet adamıdır.
Şah Rıza’nın mutlakiyetçi eğilimlerine karşı çıktığı için de 1925’ten sonra uzun süre aktif siyasetten uzaklaştırılmıştır.
Rıza Şah’ın 1941’de tahttan çekilmesinden sonra Musaddık siyasete geri döndü.
Bu dönemde: Yabancı müdahaleye karşı güçlü bir milliyetçi çizgi izledi; özellikle İngiltere’nin kontrolündeki Anglo-İran Petrol Şirketi’ne (AIOC) karşı çıktı ve 1949’da Ulusal Cephe (National Front) hareketinin liderlerinden biriydi.
Musaddık, 1951’de İran Başbakanı oldu.
Bu dönem onun siyasi mirasının merkezindedir: Petrolün millileştirilmesi (1951’de İran petrol endüstrisinin devletleştirilmesini sağlayan yasayı Meclis’ten geçirdi. Bu adım, İngiltere ile ciddi bir uluslararası krize yol açtı), Şah’ın yetkilerini sınırlama girişimleri ve Parlamento egemenliğini güçlendirme ve anayasal düzeni koruma çabaları hem İran içindeki muhafazakâr çevrelerin hem de Batılı devletlerin tepkisini çekti…
19 Ağustos 1953’te, ABD ve Birleşik Krallık destekli bir darbeyle (CIA ve MI6 tarafından yürütülen “Operation Ajax”) görevden alındı.
Darbe sonrası: Kısa süre (3 yıl) hapis cezası aldı, hayatının geri kalanını ev hapsinde geçirdi, 1967’de de Tahran’da hayatını kaybetti…
Musaddık bugün: İran’da anti-emperyalist ve demokratik bir sembol, Üçüncü Dünya ülkelerinde kaynak milliyetçiliğinin öncülerinden biri ve 1953 darbesi ise İran–Batı ilişkilerinde kalıcı bir güvensizliğin başlangıcı olarak görülür… (10)
☆☆☆
Bu nedenlerle özellikle de İranlıların, Musaddık’ın petrolü millileştirme politikasının sonuçlarını akıldan çıkartmamaları gerekir.
Bu sonuçları üç başlıkta ele almak mümkündür:
- Kısa Vadeli Ekonomik Sonuçlar (1951–1953)
- a) Petrol Gelirlerinin Ani Düşüşü
Millileştirme kararından sonra İngiltere, İran petrolüne uluslararası ambargo uygulanmasını sağladı; İran petrolünü taşıyan tankerleri sigortasız bıraktı, Abadan rafinerisindeki yabancı teknik personeli geri çekti ve sonuç olarak İran: Petrol ihracatını büyük ölçüde durdurmak zorunda kaldı.
Böylece devlet bütçesinin ana gelir kaynağını kaybetti.
Bu dönemde petrol, İran bütçesinin en kritik kalemlerinden biriydi ve millileştirme sonrası nakit akışı ciddi biçimde bozuldu.
- b) Bütçe Açığı ve Enflasyon Baskısı
Petrol gelirlerinin kesilmesiyle; devlet harcamaları borçlanma ve para basımıyla finanse edilmeye başlandı, bu durum enflasyonist baskıları artırdı, kamu maaşları ve yatırımlar düzensizleşti.
(Britannica ve tarihsel analizler, Musaddık hükümetinin kronik bütçe açığı ile karşı karşıya kaldığını açıkça belirtirler.)
- c) İşsizlik ve Bölgesel Ekonomik Daralma
Özellikle; Abadan bölgesinde rafineri faaliyetlerinin durması, petrol sektörüne bağlı yan sanayilerin çökmesi, binlerce işçinin işsiz kalmasına yol açmıştır.
Bu durum: Yerel ekonomilerde durgunluk ve hükümete yönelik sosyal baskının artması sonucunu doğurdu… (11)
- Orta Vadeli Ekonomik ve Kurumsal Etkiler
- a) Ulusal Petrol Yönetimi Deneyimi
Millileştirme sonrası İran: Ulusal İran Petrol Şirketi (NIOC) üzerinden petrolü kendi başına işletmeye çalıştı, teknik ve idari kapasite eksikliği nedeniyle verim düşük kaldı.
Ancak bu süreç; İranlı kadroların petrol sektöründe ilk kez tam yetkiyle deneyim kazanmasını sağladı ve uzun vadede yerli uzmanlığın temelini oluşturdu…
- b) Yabancı Sermaye ve Finansman Sorunu
Millileştirme: İran’ı uluslararası kredi ve yatırım çevrelerinden büyük ölçüde izole etti. Dünya Bankası ve Batılı finans kurumları temkinli davrandılar.
Bu durum: Altyapı yatırımlarının yavaşlamasına ve sanayi gelişiminin sınırlanmasına yol açtı. (12)
- Uzun Vadeli Ekonomik ve Yapısal Sonuçlar
- a) Petrol Gelirlerinin Paylaşım Mantığının Değişmesi
Her ne kadar Musaddık devrilmiş olsa da onun açtığı yol sayesinde 1950’lerin sonlarından itibaren İran petrol anlaşmaları yüzde 50–yüzde 50 kâr paylaşımı gibi daha dengeli modellere evrildi.
Bu, sadece İran için değil, diğer petrol üreten ülkeler için de emsal teşkil etti. (13)
- b) Kaynak Milliyetçiliğinin Ekonomik Mirası
Musaddık’ın politikası: Devletin doğal kaynaklar üzerindeki egemenlik hakkını ekonomik bir ilke haline getirdi; OPEC ülkeleri dahil olmak üzere birçok ülkeye ilham verdi…
Bugün akademik literatürde Musaddık: “Kaynak milliyetçiliğinin öncülerinden biri” olarak anılır. (14)
☆☆☆
İran petrolleri hem rezerv hem de kalite bakımından emperyalistler için hep iştah kabartıcı olmuştur.
Ağır ve hafif ham petroller (15) arasında fark olmakla birlikte Amerikan rafinerilerinin ikisine de ihtiyacı vardır…
Hafif (API yerçekimi veya daha düşük yoğunluk) ve tatlı (düşük kükürt içeriği) ham yağlar genellikle ağır, ekşi ham yağlardan daha yüksek fiyatlandırılırlar…
Bunun bir nedeni, genellikle kalan yakıt yağı ve diğer “en taban” ürünlere kıyasla önemli bir fiyata satılan benzin ve dizel yakıtın, genellikle hafif ve tatlı ham petrol kullanılarak daha kolay ve ucuz üretilebilmesidir.
Hafif tatlı çeşitleri tercih edilir çünkü çok daha az sofistike ve enerji yoğun süreçler/rafinerilerle işlenebiliyorlar.
Merak edenler, dünyanın dört bir yanından seçilmiş ham ürün türlerini ve onların karşılık gelen kükürt içeriği ile yoğunluk özelliklerini 16 numaralı dipnotu açarak görebilirler…
☆☆☆
Buraya kadar özetlenen acı deneyimleri öğrendikten sonra, tarihten ders almasını bilen yöneticiler şu soruların yanıtlarını da bilebilirler:
ABD/İsrail-İran Savaşı’nda tüketilen silahların bedelini kimler ödeyecektir?
Petrol ve ürünlerinin fiyatlarının artmasından kimler kazanç sağlayacak ve kimlerin cepleri boşaltılacaktır?
Petrol ve petrol ürünlerine bağlı olarak fiyatlandırılan bütün ürünlerdeki fiyat artışları kimleri savaş zengini yapacaktır?
Yeni göç dalgaları ile yerlerinden yurtların edilen zavallı bölge halklarının, günlük geçimini hangi ülkeler hangi kaynaklardan karşılayacaklardır?
Tarihten ders almasını bilenler akıl ve bilimin öncülüğünde hareket ederler; ders alma
sını bilemeyenler için ise tarih tekerrür eder de eder…
Av. Cemil Can
DİPNOTLAR
(1) https://en.wikipedia.org/wiki/Resource_nationalism
(2) https://apnews.com/article/iran-netanyahu-address-israel-bed51278600297c4dfdd4f954bbfed4b
(4) https://apnews.com/article/iran-us-trump-address-f662a4f3378535d81197be699fb35a3e
(5) https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/trump-voices-support-for-possible-kurdish-offensive-in-iran
(6) https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320264
(7) [PJAK (Kürdistan Özgür Yaşam Partisi), PDK-İ / PDKI (İran Kürdistan Demokrat Partisi), PAK (Kürdistan Özgürlük Partisi), Komala / Komele (Kürdistan Emekçiler Topluluğu), Sazman-ı Xebat (İran Kürdistanı Mücadele Örgütü) ve bazı açıklamalara göre daha sonra: Komala’nın başka bir fraksiyonu veya “Devrimci Emekçiler Komala” gibi ek yapılar da ittifaka katıldığını duyurmuştur]
(8) https://www.rupelanu.org/irana-karsi-birlesen-kurt-partiler-pehleviye-mesafeli-34451h.htm
(9) Meşrutiyet Devrimi, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0ran_Me%C5%9Frutiyet_%C4%B0nk%C4%B1lab%C4%B1
(9) https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Mohammed_Mosaddeq
(10) https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Mohammed_Mosaddeq
(12) https://www.bookofworldhistory.com/blog/1953-iranian-coup-oil-cold-war-operation-ajax
(13) https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Mosaddegh
(15) https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=7110&utm
Bunları da beğenebilirsiniz
“KILIÇDAROĞLU YAKLAŞIMI”[1]!..
OLAN BİZİM AMERİKANCILARA OLDU!..
